Ymhell cyn i opera roi cariadon trasig ac arwyr trancedig inni, roedd ganddi dduwiau, anghenfilod, melltithion a theuluoedd yn hollti. Nid dylanwadu ar opera yn unig wnaeth mytholeg Groegaidd. Fe helpodd i’w chreu.
Man cychwyn opera
Yn gyffredinol, caiff opera ei holrhain yn ôl i Florence ddiwedd y 16eg ganrif, lle roedd cylch o feirdd, cerddorion a deallusion yn arbrofi â dod â cherddoriaeth, barddoniaeth a drama ynghyd. Roeddent yn gobeithio ail-greu’r hyn roeddent yn credu ynddo, yn anghywir, oedd yn araith gryfach neu ar ffurf cân o theatr Groegaidd hynafol.
Llwyddodd yr arbrofion hyn i gynhyrchu Dafne, a gyfansoddwyd yn bennaf gan Jacopo Peri, ac a berfformiwyd am y tro cyntaf oddeutu 1598. Yn aml yn cael ei disgrifio fel yr opera gyntaf, mae’r rhan fwyaf o’i cherddoriaeth wedi’i cholli ers hynny. Euridice o waith Peri, a berfformiwyd am y tro cyntaf yn 1600, yw’r opera gyflawn gynharaf i oroesi. Saith mlynedd yn ddiweddarach, daeth Claudio Monteverdi â’r ffurf gelf hon a oedd yn dod i’r amlwg i uchelfannau dramatig newydd gyda L’Orfeo, a berfformiwyd am y tro cyntaf ym Mantua. Hon yw’r opera gynharaf sy’n parhau i gael ei pherfformio’n rheolaidd heddiw.
Mae’r ddau waith sydd wedi goroesi’n dwyn o fytholeg Orpheus ac Eurydice. Mae Orpheus yn teithio i’r Isfyd i adfer ei wraig, sydd wedi marw. Mae ei gerddoriaeth yn perswadio’r duwiau i’w rhyddhau, ond ar un amod: ni ddylai edrych yn ôl tan eu bod wedi dychwelyd i’r byd byw. Mae’n methu, gan golli Eurydice am yr ail waith. Mae’n stori ddelfrydol ar gyfer opera. Mae cerddoriaeth yn dod yn bŵer goruwchnaturiol i Orpheus, tra bod cariad, amheuaeth a galar yn ei arwain tuag at y weithred sy’n dinistrio popeth.
Pam fod y mythau’n para
Mae mytholeg Groegaidd yn gweithredu ar raddfa emosiynol enfawr. Mae cariad yn troi’n obsesiwn, mae balchder yn troi’n drychineb a gall gwrthdaro teuluol osod melltith ar deyrnas gyfan. Gall opera fodloni’r raddfa honno. Gall cerddorfa alw storm neu agor yr Isfyd; gall corws ddod yn ddinas sydd yng ngafael ofn; gall un llais gario galar, cynddaredd neu arswyd y tu hwnt i gyfyngiadau lleferydd arferol.
Mae’r mythau hefyd wedi’u hadeiladu i gael eu hailadrodd. Mae cyfansoddwyr wedi dychwelyd at Orpheus, Medea, Elektra, Iphigenia, Ariadne ac Oedipus dro ar ôl tro, gan ail-siapio eu straeon ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd a chanrifoedd.
Yn 1762, defnyddiodd Christoph Willibald Gluck Orfeo ed Euridice i herio confensiynau opera Eidalaidd. Gan weithio gyda’r libretwr Ranieri de’ Calzabigi, tynnodd arddangosfa leisiol a chynllunio cymhleth i ffwrdd i greu perthynas fwy uniongyrchol rhwng cerddoriaeth a drama.
Bron i ddwy ganrif yn ddiweddarach, trodd Stravinsky at Oedipus i greu rhywbeth oerach a mwy coffaol.
Oedipus yn cwrdd â Stravinsky
Mae Thebes yn marw. Mae pla wedi gafael, ac mae’r bobl yn troi at y brenin am gymorth.
Mae Oedipus yn addo dod o hyd i’r achos. Mae’r oracl yn datgelu bod llofrudd Laius, y cyn-frenin, yn parhau i fod yn y ddinas, heb ei gosbi. Mae Oedipus yn dechrau ymchwiliad sy’n arwain drwy broffwydoliaethau, atgofion claddedig a rhybuddion y mae’n gwrthod eu derbyn.
Yn y pen draw, mae’n darganfod mai ef yw’r llofrudd, ac mai Laius oedd ei dad, ac mai ei wraig, Jocasta, yw ei fam hefyd.
Wedi’i chyfansoddi yn 1926-27, mae Oedipus Rex o waith Stravinsky yn seiliedig ar drasiedi Sophocles, gyda libreto gan Jean Cocteau. Disgrifiodd Stravinsky hi fel 'opera-oratorio', a dychmygodd gynhyrchiad ffurfiol iawn gyda masgiau ac ychydig iawn o symud. Mae adroddwr yn arwain y gynulleidfa drwy’r stori, tra bod y cymeriadau’n canu yn Lladin. Mae’r iaith yn creu pellter ac anferthedd, gan wneud i’r ddrama deimlo fel pe bai wedi’i hoelio yn ei lle. Mae’r gynulleidfa’n gwybod beth fydd yn digwydd, ond mae Oedipus yn parhau i fod yn gaeth yn ei chwiliad am y gwir.
Stori hynafol ar ei hanterth
Yr hydref hwn, mae WNO yn cyfuno Oedipus Rex gyda Bluebeard’s Castle o waith Bartók: dau waith sydd wedi’u siapio gan ddefodau, cwestiynau peryglus a gwirionedd sy’n gwrthod aros yn gudd.
Dan arweiniad Lidiya Yankovskaya a chyfarwyddyd Joe Hill-Gibbins, mae’r rhaglen ddwbl yn teithio i Gaerdydd, Llandudno, Southampton, Rhydychen a Plymouth o 20 Medi – 28 Tachwedd 2026.